Có một trạng thái sống mà chúng ta cần quán chiếu sâu sắc. Không còn nhất thiết phải trở thành một ai đó. Không còn nhất thiết phải đạt thêm một điều gì đó. Không còn bắt cuộc đời phải diễn ra đúng như ý mình. Không phải vì con người ấy hết chí hướng. Cũng không phải vì họ buông xuôi. Mà bởi đã thấy Pháp.
Trong kinh điển Nikāya, hình ảnh Tôn giả Xá Lợi Phất gợi cho chúng ta một trạng thái tự tại rất đẹp của bậc đã giải thoát. Khi những việc cần làm đã làm, gánh nặng đã đặt xuống, vị ấy không còn bị thôi thúc bởi khát vọng phải trở thành cái này hay cái kia. Ngay cả đối với sống và chết, tâm cũng không còn nắm giữ. Tinh thần ấy được diễn tả rất đẹp trong lời của Tôn giả Xá Lợi Phất: “Ta không hoan hỷ sự chết, Ta không hoan hỷ sự sống; Ta chờ đợi thời đến, Như người làm công chờ tiền lương.”
Đây không phải là thái độ chán sống. Cũng không phải mong chết. Đó là sự tự do đối với cả hai phía: không tham đắm sự sống và cũng không tìm cầu cái chết. Khi thời đến, thời đến. Khi một pháp sinh, biết nó đang sinh. Khi một pháp diệt, biết nó đang diệt. Không thêm vào đó một cái “Ta” đang hoảng sợ, chống cự hay đòi hỏi mọi thứ phải khác đi.
Nhập dòng pháp là gì?
Trong Nikāya, “nhập dòng” – Sotāpanna, Dự lưu – có ý nghĩa rất cụ thể: một người đã bước vào dòng Thánh, hướng chắc chắn về giác ngộ, không còn thoái đọa về con đường cũ.
Nhưng chúng ta cũng có thể mượn hình ảnh “vào dòng” để soi chiếu đời sống. Nước đang chảy mà ta cứ muốn nước chảy ngược theo ý mình thì khổ. Cuộc đời đang vô thường mà ta muốn nó thường còn thì khổ. Thân đang già mà ta bắt nó đừng già. Người thương đang thay đổi mà ta bắt họ đừng thay đổi. Công việc có thành có bại mà ta chỉ cho phép thành, không cho phép bại.
Có hợp thì có tan, có được thì có mất, có sinh thì có diệt, vậy mà ta cứ muốn chỉ có hợp, có được, có sinh mà không bao giờ tan, mất, diệt. Chính sự chống lại thực tại ấy làm chúng ta khổ thêm một lần nữa.
Sống tùy duyên thuận pháp không phải là bắt dòng sông chảy theo mình, mà là thấy rõ dòng sông đang chảy như thế nào. Thấy rõ rồi thì bước đi cho đúng.
Không phải “số mệnh”, mà là thấy pháp ngay trong hoàn cảnh của mình
Có người sinh ra trong thuận lợi. Có người bắt đầu cuộc đời với vô vàn khó khăn. Người gặp sức khỏe tốt. Người đối diện bệnh tật. Người gặp thuận duyên. Người liên tục gặp nghịch duyên.
Theo lời Phật dạy, không nên đơn giản hóa tất cả những điều ấy thành một thứ “định mệnh đã được viết sẵn”. Đạo Phật không dạy chúng ta khoanh tay trước số phận. Đức Phật dạy về nghiệp, tức hành động có tác ý, và quan trọng hơn nữa là khả năng tỉnh thức đối với những gì đang xảy ra để không tiếp tục tạo thêm tham, sân, si.
Ta không lựa chọn được tất cả những gì xảy đến với mình. Nhưng ta có thể học cách nhìn thấy tâm mình đang phản ứng thế nào trước những gì xảy đến. Đó chính là chỗ tu.
Một người xúc phạm mình. Sự xúc phạm là một việc. Nhưng sân hận nổi lên rồi giữ nó ba ngày, ba tháng, ba năm lại là một việc khác. Một biến cố xảy ra. Biến cố ấy có thể chỉ xảy ra một lần. Nhưng trong tâm, ta có thể bắt nó xảy ra thêm một nghìn lần. Cuộc đời bắn một mũi tên. Ta đừng tự bắn thêm mũi tên thứ hai vào chính mình. Đó là một tinh thần rất gần với lời Phật dạy trong kinh Ví dụ mũi tên.
Tùy duyên không phải buông xuôi
Đây là điểm rất dễ hiểu nhầm. “Tùy duyên” không có nghĩa: Thôi, nghiệp tôi vậy rồi! Thôi, số tôi nghèo! Thôi, bệnh thì chịu bệnh! Thôi, thất bại thì mặc kệ! Nếu hiểu như thế thì không phải Chánh pháp.
Bát Chánh đạo có Chánh tinh tấn. Người học Phật vẫn làm việc. Vẫn chữa bệnh khi bệnh. Vẫn sửa sai khi sai. Vẫn học khi chưa biết. Vẫn xin lỗi khi làm tổn thương người khác. Vẫn gieo những nhân lành để những quả lành có điều kiện sinh khởi. Nhưng có một khác biệt vô cùng lớn: Làm hết lòng nhưng không bắt cuộc đời phải trả kết quả theo đúng ý mình.
Gieo hạt thật tốt. Chăm đất thật tốt. Tưới nước thật tốt. Có cỏ thì nhổ cỏ. Nhưng không ngồi bên ruộng ra lệnh: “Ngày mai hạt này nhất định phải nảy mầm!” Người trí chăm sóc nhân và duyên. Kẻ mê chỉ đòi hỏi kết quả.
“An phận” nhưng không “thủ phận”
Nếu dùng chữ “an phận”, tôi thích hiểu theo nghĩa: An trú trọn vẹn với thực tại đang là. Không chống đối thực tại bằng tưởng tượng. Không than rằng: “Giá như ngày ấy…” “Phải chi người ấy…” “Tại sao chuyện này lại xảy ra với tôi?” “Đời tôi đáng lẽ phải khác!” Đời đang như thế nào, trước hết hãy thấy đúng nó đang như thế ấy. Nhưng thấy và chấp nhận sự thật không đồng nghĩa với không hành động.
Nếu nhà đang cháy, người tỉnh thức không ngồi thiền nhìn lửa và nói: “Tùy duyên!” Người ấy thấy lửa là lửa, lập tức làm điều cần làm để dập lửa. Điểm khác biệt nằm ở chỗ: hành động mà tâm không bị tham, sân, si dẫn dắt. Đó mới là thuận pháp.
Từ “Tôi muốn” đến “pháp đang là”
Phần lớn cuộc đời chúng ta được xây dựng quanh một chữ: Tôi.
Tôi muốn. Tôi không muốn. Tôi phải thành công. Tôi không được thất bại. Người khác phải hiểu tôi. Con tôi phải như tôi muốn. Nhân viên phải như tôi muốn. Chồng tôi, vợ tôi phải như tôi muốn. Ngay cả việc tu, đôi khi chúng ta cũng đem cái Tôi vào: Tôi phải chứng đắc Tôi phải giác ngộ. Tôi phải trở thành một người đặc biệt. Thế là cái Tôi đi tu để củng cố… cái Tôi.
Trong khi con đường Đức Phật chỉ ra lại đi theo hướng ngược lại. Thấy sắc chỉ là sắc. Thấy thọ chỉ là thọ. Thấy tưởng chỉ là tưởng. Thấy hành chỉ là hành. Thấy thức chỉ là thức. Tất cả đều do duyên mà sinh, do duyên mà diệt. Không có gì đáng để nắm lấy và tuyên bố: “Cái này là của tôi. Cái này là tôi. Cái này là tự ngã của tôi.” Khi cái “Tôi phải trở thành” nhẹ xuống, cuộc đời bỗng nhẹ theo.
Bình thường mới là phi thường
Chúng ta thường tưởng giác ngộ phải là một điều gì vô cùng huyền bí. Có hào quang. Có thần thông. Biết chuyện quá khứ. Thấy chuyện tương lai. Nhưng đọc Nikāya thật kỹ, tôi lại xúc động trước một vẻ đẹp khác: vẻ đẹp của sự bình thường. Đói thì biết đói. Đau thì biết đau. Già thì biết già. Bệnh thì biết bệnh. Một cảm thọ sinh lên, biết nó sinh lên. Một cảm thọ diệt đi, biết nó diệt đi. Không dựng thêm một câu chuyện về “Tôi” quanh nó.
Người bình thường theo nghĩa ấy lại là người rất khó gặp. Bởi chúng ta hiếm khi sống với cái đang là. Ta thường sống với cái đáng lẽ phải là. Và khoảng cách giữa: “đang là” với “phải là” chính là một trong những mảnh đất màu mỡ nhất cho khổ đau sinh trưởng.
Sống tùy duyên thuận pháp
Vậy sống tùy duyên thuận pháp là gì?
Theo tôi, rất đơn giản: Việc đến, biết việc đến Việc đi, biết việc đi. Việc cần làm, hết lòng làm. Việc đã qua, học xong rồi buông. Không chạy trốn nghịch cảnh. Không say đắm thuận cảnh. Không lấy thành công làm “Tôi”. Không lấy thất bại làm “Tôi”. Không lấy lời khen làm “Tôi”. Không lấy tiếng chê làm “Tôi”. Không bắt vô thường phải trở thành thường. Không bắt khổ phải luôn biến thành lạc. Không bắt những gì không phải của ta phải mãi mãi thuộc về ta. Và đặc biệt: Không bắt cuộc đời phải chiều theo ý mình rồi mới cho phép mình bình an.
Ta vẫn sống. Vẫn làm việc. Vẫn phụng sự. Vẫn yêu thương. Vẫn xây dựng. Vẫn gieo những hạt giống thiện lành mỗi ngày. Nhưng sâu bên trong, ta học cách không sở hữu cả chính những điều mình đang làm. Thành thì tốt. Chưa thành, xem lại nhân duyên. Được thì biết được. Mất thì biết mất. Gặp nhau, trân quý phút giây đang gặp. Chia xa, hiểu rằng pháp hữu vi vốn như vậy.
Một ngày thân này già, biết già. Một ngày thân này bệnh, biết bệnh. Và một ngày hơi thở cuối cùng đến… thì biết: thời đã đến.
Không mong chết. Không tham sống. Chỉ trọn vẹn với Pháp đang vận hành.
Có lẽ khi ấy chúng ta mới hiểu sâu sắc vẻ đẹp trong lời của Tôn giả Xá Lợi Phất: Không hoan hỷ sự chết. Không hoan hỷ sự sống. Chỉ tỉnh thức chờ thời đến. Sống như vậy không phải là sống ít đi. Mà là sống trọn vẹn hơn bao giờ hết. Không phải bỏ cuộc đời. Mà là lần đầu tiên thật sự có mặt với cuộc đời. Không phải phó mặc cho số phận. Mà là làm những gì cần làm, ngay nơi nhân duyên hiện tại, bằng một cái tâm ngày càng bớt tham, bớt sân, bớt si.
Để rồi một ngày, giữa muôn vàn đổi thay, ta chợt nhận ra: Pháp vẫn đang vận hành.
Chỉ có cái Ta là cứ muốn dòng đời vận hành theo ý mình.
Thấy được điều ấy, ta bớt chống lại. Bớt chống lại, ta bớt khổ. Bớt cái Tôi, ta thêm tự do. Và ngay giữa cuộc đời sinh diệt này, ta bắt đầu biết thế nào là:Sống tùy duyên, thuận pháp, chánh niệm tỉnh giác trong từng phút giây.
Lành thay, phước thay cho những quý vị hành giả có lối sống “tuỳ duyên thuận pháp”. Vui thay!
